Η πανδημία του COVID-19 ανέδειξε έντονα τη στενή σύνδεση της καθημερινής ευεξίας των ανθρώπων με τον τρόπο που είναι οργανωμένο το αστικό περιβάλλον. Ο περιορισμός στους χώρους κατοικίας μας με μειωμένες ευκαιρίες μετακινήσεων, κατά κύριο λόγο στους χώρους της γειτονιάς μας, οδήγησε σε αυξημένα επίπεδα στρες, κατάθλιψης και άγχους. Η κρίση αυτή απέδειξε ότι οι πόλεις μας χρειάζονται σχεδιασμό που να υποστηρίζει όχι μόνο τη λειτουργικότητα, αλλά και την ανθρώπινη ευεξία.
Πώς το αστικό περιβάλλον επηρεάζει την ευεξία;
Ευεξία, είναι μια ευρεία έννοια, η οποία δεν αναφέρεται μόνο στην απουσία προβλημάτων, αλλά αφορά κυρίως μια θετική κατάσταση ισορροπίας. Θετικά επίπεδα ευεξίας εντοπίζονται εκεί όπου ο άνθρωπος αισθάνεται ικανός να λειτουργεί δημιουργικά, να απολαμβάνει την καθημερινότητα του και να συνδέεται με τον τόπο και τους ανθρώπους γύρω του. Ενώ αναγνωρίζουμε ότι η ανθρώπινη ευεξία ορίζεται από διάφορους παράγοντες, στο παρόν άρθρο εξετάζουμε την επιρροή του σχεδιασμού των πόλεων στο βιοτικό επίπεδο των κατοίκων τους.
Πολλοί παράγοντες του αστικού περιβάλλοντος επιδρούν αρνητικά στον άνθρωπο, όπως για παράδειγμα, ο θόρυβος, η κίνηση των αυτοκινήτων, η έλλειψη πρασίνου και η περιορισμένη κοινωνική συνύπαρξη. Αυτό που πρέπει να κατανοήσουμε είναι ότι το αστικό περιβάλλον, οι πόλεις στις οποίες ζούμε, δεν είναι απλά ένα σκηνικό της ζωής μας, αλλά αποτελούν ενεργό κομμάτι της καθημερινότητας μας και μέσω αυτού διαμορφώνονται τα επίπεδα κοινωνικοποίησης, κόπωσης ή ξεκούρασης, και αισθητηριακής ποιότητας μας.
Ο ρόλος της φύσης και του αισθητηριακού περιβάλλοντος
Ο αστικός φυσικός χώρος, τα δέντρα, τα πάρκα, οι παραθαλάσσιες ζώνες και οι μικρές φυτεύσεις, ενισχύουν την ευεξία σε πολλά επίπεδα. Με την παρουσία τους προσφέρουν ένα ευεργετικά αισθητικό περιβάλλον, παρέχουν δροσερά μικροκλίματα, δημιουργούν χρώματα, μυρωδιές και ήχους που ηρεμούν, ενώ ταυτόχρονα λειτουργούν ως χώροι κοινωνικής συνεύρεσης και ευχάριστης καθημερινής μετακίνησης.
Μια πόλη χωρίς φύση συνδέεται συνήθως με χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο. Αντιθέτως, ένας αστικός σχεδιασμός που ενσωματώνει «αποκαταστατικά» (restorative) στοιχεία [1] μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα πληρότητας και δημιουργικότητας των κατοίκων.
Αστικές πόλεις της Κύπρου: κοινές προκλήσεις για την ευεξία
Οι κυπριακές πόλεις μοιράζονται κοινές χωρικές και περιβαλλοντικές συνθήκες που επηρεάζουν την καθημερινή ευεξία των κατοίκων.
Περιορισμένη καθημερινή πρόσβαση σε δημόσιο χώρο πρασίνου
Παρότι υπάρχουν μεγάλοι δημόσιοι χώροι πρασίνου, η καθημερινή πρόσβαση σε μικρά πάρκα ή πράσινους πεζοδρόμους δεν είναι ισόρροπα κατανεμημένη. Σε πολλές περιπτώσεις τα πάρκα των γειτονιών παραμένουν παραμελημένα και συνήθως πρόκειται για πάρκα που προσφέρονται μόνο ως παιδικές χαρές. Η απουσία των πάρκων σε ακτίνα λίγων λεπτών από το σπίτι ή τη δουλειά, περιορίζει τις σύντομες ευκαιρίες ξεκούρασης μέσα στον αστικό ρυθμό, όπως για παράδειγμα ένα μεσημβρινό γεύμα σε πάρκο κοντά στο γραφείο.
Αυτοκινητο-κεντρικός τρόπος ζωής
Η έντονη δυναμική του αυτοκινήτου στις πόλεις μας αυξάνει τον θόρυβο, μειώνει την προσβασιμότητα για περπάτημα και δυσχεραίνει την χρήση του δημόσιου χώρου. Οι απαραίτητες μετακινήσεις γίνονται κουραστικές και όχι ευχάριστες, ενώ η έλλειψη εναλλακτικών επιλογών μετακίνησης μειώνει τις ευκαιρίες για κίνηση και σωματική άθληση.
Περιορισμένη καθημερινή κοινωνικότητα
Παρότι οι προσωπικές και οικογενειακές σχέσεις στην Κύπρο είναι ισχυρές, η πόλη δεν διευκολύνει πάντα την αβίαστη κοινωνική συνάντηση, καθώς οι δημόσιοι χώροι δεν λειτουργούν ως χώροι συνεύρεσης και δεν ενεργοποιούνται επαρκώς. Σκεφτείτε για παράδειγμα πόσο συχνά τυγχάνει να συναντήσετε κόσμο σε πάρκα, πλατείες ή και πεζοδρόμους, χωρίς να υπάρχει κάποια εκδήλωση που να ελκύσει το κοινό. Η κοινωνική ευεξία εξαρτάται από την ύπαρξη χώρων όπου οι άνθρωποι μπορούν να συναντηθούν αυθόρμητα και άτυπα.
Θερμική δυσφορία και κλιματική επιβάρυνση
Οι αυξανόμενες θερμοκρασίες και η έλλειψη σκίασης δημιουργούν δυσφορία και περιορίζουν τη χρήση δημόσιων χώρων για μεγάλο μέρος του έτους στην Κύπρο. Αυτό συνδέεται με τη μειωμένη κινητικότητα, αυξημένη κόπωση και περιορισμένη υπαίθρια δραστηριότητα.
Προς υγιείς πόλεις στην Κύπρο
Για να υποστηριχθεί η καθημερινή ευεξία στις αστικές περιοχές της Κύπρου απαιτείται μια συνολική στρατηγική σχεδιασμού, που να θέτει τον άνθρωπο στο επίκεντρο. Οι πόλεις χρειάζεται να ενσωματώνουν πράσινες και μπλε υποδομές, δέντρα, σκιά και νερό, μέσα στο καθημερινό δίκτυο των κατοίκων, ώστε η εμπειρία της μετακίνησης και της παραμονής στον δημόσιο χώρο να γίνεται πιο άνετη και απολαυστική. Έτσι, μπορεί να ενισχυθεί και η βιώσιμη κινητικότητα, καθιστώντας τη μετακίνηση μια ευχάριστη εμπειρία αντί για πηγή καθημερινής δυσφορίας.
Με τη δημιουργία μικρών χώρων πρασίνου («πάρκα τσέπης») σε κάθε γειτονιά προσφέρονται ανάσες δροσιάς και στιγμές ξεκούρασης σε απόσταση λίγων μόνο λεπτών από το σπίτι ή τη δουλειά. Παρέχουν περισσότερη σκίαση και χώρους συνεύρεσης, συμβάλλοντας στη βελτίωση τόσο της σωματικής όσο και της κοινωνικής ευεξίας. Σε αυτό το πλαίσιο, ο συμμετοχικός σχεδιασμός ενδυναμώνει τους/τις κατοίκους, καλλιεργεί την αίσθηση της συνιδιοκτησίας του δημόσιου χώρου και ενισχύει την κοινωνική συνοχή.
Τέλος, ο αισθητηριακός εμπλουτισμός των αστικών χώρων, μέσω χρωμάτων, υλικών, υφών, αστικής τέχνης και φυσικών στοιχείων, δημιουργεί ένα περιβάλλον πιο ζωντανό, ευχάριστο και φιλικό προς τον άνθρωπο. Έτσι, οι πόλεις της Κύπρου μπορούν να εξελιχθούν σε τόπους που να προάγουν ενεργά την καθημερινή ευεξία των κατοίκων τους.
Η ευεξία δεν είναι πολυτέλεια, είναι μια θεμελιώδης συνθήκη για μια υγιή και ισορροπημένη ζωή. Οι πόλεις της Κύπρου μπορούν να εξελιχθούν σε περιβάλλοντα όπου η καθημερινή ευημερία υποστηρίζεται ενεργά μέσω του σχεδιασμού, με άνετους, πράσινους, αισθητικά ευχάριστους και κοινωνικά ζωντανούς δημόσιους χώρους. Η δημιουργία υγιών πόλεων δεν απαιτεί ριζοσπαστικές λύσεις, αλλά μια σταδιακή μετατόπιση προς το ανθρώπινο μέτρο, μια πόλη που να ενθαρρύνει την ηρεμία, τη σύνδεση και την καθημερινή ποιότητα ζωής.
Χαράλαμπος Σπανός
Αρχιτέκτονας, Πολεοδόμος, Ερευνητής
Βιβλιογραφία:
[1] Roe, J., & Mccay, L. (2021). Restorative cities : urban design for mental health and wellbeing. Bloomsbury Visual Arts.
*Εκ της Σύνταξης: Οι απόψεις που αναφέρονται στην παρούσα ενότητα, δεσμεύουν αποκλειστικά τον/τη συγγραφέα και όχι την εφημερίδα.
